جمهوری اسلامی و امید به آینده

چهار ماه پس از اینکه علی خامنه‌ای بر مسند رهبری نظام جمهوری اسلامی نشست در نماز جمعه تهران به تاریخ بیست و هشتم مهرماه سال ۱۳۶۸ خطاب به ملت ایران با اشاره به اینکه «ملّت‌ها در سطح عالم» آماده‌اند که در برابر «زورگویی‌های استکبار جهانی» بایستند گفت که آنها «احتیاج دارند به امید» و «ایران اسلامی» مظهر این «امید» است. بنا به ادعای علی خامنه‌ای: «کار عمده‌ی ما این است که این نقطه‌ی امید را در دل‌های ملّت‌های مسلمان حفظ کنیم».

علی خامنه‌ای در آن نماز جمعه از مردم ایران خواست: «روح خوش‌بینی و امید» به آینده را از دست ندهند.

قریب به سی و دو سال پس از ادعاهای علی خامنه‌ای درباره ضرورت وجود «خوش‌بینی و امید» نزد ملت ایران و ادعای او درباره حفظ امید در دل ملت‌های مسلمان، به سختی می‌توان نشانه‌هایی از محقق شدن این ادعاها پیدا کرد؛ نه نشانی از رویکرد مثبت ملت‌های مسلمان به حاکمیت و وضعیت زندگی ایرانیان وجود دارد و نه آمارهای روزافزون مهاجرت شهروندان ایرانی و خروج سرمایه‌های انسانی و اقتصادی ردی از امید و خوش‌بینی دارند.

امید ملت‌های مسلمان و مستضعف به جمهوری اسلامی ایران

بررسی ادعای علی خامنه‌ای درباره چشم امید ملت‌های مسلمان عالم به جمهوری اسلامی و شهروندانی که زیر سایه این نظام زندگی می‌کنند، چندان کار راحتی نیست. با این حال برخی آمارهای جهانی به این پرسش که جمهوری اسلامی تا چه حد امید به آینده را در دل مسلمانان و مستضعفان تقویت کرده، پاسخ می‌دهد.

به تعبیری آیا می‌توان گفت آن تصویری که «ایران اسلامی» در این سال‌ها از خود نزد مردم دیگر کشورها ساخته، همان تصویری است که «ملت‌های مسلمان» مایل‌اند از خود به جهان ارائه کنند؟

در سال ۲۰۱۵، مرکز تحقیقات «پیو» نظرسنجی نسبتاً جامعی را در ۴۰ کشور از جمله همسایگان ایران انجام داد و این پرسش‌ها را با بیش از ۴۵ هزار و ۴۳۵ تن در میان گذاشت. بر اساس این گزارش، به‌طور متوسط ۵۸ درصدِ افکار عمومی در این کشورها تصویری منفی از جمهوری اسلامی ایران دارند. این رقم در ترکیه ۶۴ درصد، در اردن ۸۹ درصد، در لبنان ۵۸ درصد و در فلسطین ۵۷ درصد است. تنها کشور مسلمان منطقه که افکار عمومی آن نگاه مثبتی (۵۷ درصد) به ایران دارد پاکستان است. ۴۱ درصد اندونزیایی‌ها که اکثراً مسلمان هستند و ۵۸ درصد ونزوئلایی‌ها که مقامات‌شان در سال‌های اخیر دوست و حامی ایران بودند در حالی که مردم در شرایط سخت اقتصادی و زیر تحریم‌های بین‌المللی زندگی می‌کنند، تصویری منفی از ایران دارند.

امید به آینده در ایران

شاید ابزار علمی و آمار رسمی مشخصی برای سنجش میزان امید شهروندان ایرانی به آینده زندگی در سرزمین مادری‌شان وجود نداشته باشد اما نگاهی به برخی شاخص‌های جهانی بیانگر گوشه‌ای از وضعیت امید به آینده یا میزان خوش‌بینی ایرانیان سی‌سال پس از حکومت علی خامنه‌ای است.

«شاخص جهانی امید» (The world Hope Index) که بر اساس داده‌ها و مشخصه‌های منابع رسمی و بین‌المللی، محاسبه می‌شود با بررسی مواردی چون میزان تغییر تولید ناخالص داخلی در بلند مدت، میزان رشد درآمدها در کوتاه مدت، میزان نوآوری و بهبود شرایط رفاهی (مثلاً امکانات آموزشی، بهداشتی…)، نرخ بیکاری،‌ خشونت‌های خانوادگی و اجتماعی و همچنین نرخ مهاجرت از کشور یا به کشور مورد مطالعه، به دست می‌آید. بر اساس آخرین گزارشی که در سال ۲۰۱۸ منتشر شده، ایران از مجموع ۱۳۱ کشور در مقام ۹۲ قرار دارد.

شاخص دیگری که می‌تواند به درک مطلب کمک کند «شاخص جهانی شادی» است. هر ساله به سفارش سازمان ملل متحد، گزارشی در مورد میزان شادی و رضایت‌مندی مردم از شرایط زندگی‌‌شان منتشر می‌شود. در این تحقیق نیز معیار‌های مختلفی در نظر گرفته شده است که علاوه بر نرخ تولید ناخالص داخلی، میزان فساد،‌ میزان حمایت‌های اجتماعی و دولتی، یک نظرسنجی مردمی را نیز شامل می‌شود. در گزارش سال ۲۰۲۱ که ۱۴۲ کشور را در بر می‌گیرد، ایران در جایگاه ۱۱۸ قرار دارد.

بنابراین، فرای بحث‌های تبلیغاتی و ایدئولوژیک، واقعیت این است که حس امنیت و نشاط، عدالت اجتماعی، احساس موفقیت و مقبولیت اجتماعی، ارضای نیازهای مالی، معنوی و مدنی، و ثبات اقتصادی و حفظ جایگاه اجتماعی بر متغیر امید به آینده و همچنین نشاط شهروندان مؤثر است.

مهاجرت گسترده‌ی نخبگان ایران که به «فرار مغزها» معروف است و بالا رفتن شمار پناهجویان ایرانی در کمپ‌های پناهندگی کشورهای مختلف خود بیانگر وضعیت گروه کثیری از شهروندان ایرانی است.

رصدخانه مهاجرت ایران، در ‌سال ۹۷ پیمایش سنجش میل به مهاجرت در میان دانشجویان و فارغ‌التحصیلان ایرانی را منتشر کرد. در این پیمایش هشت عامل اصلی برای مهاجرت دانشجویان و فارغ‌التحصیلان ایرانی فهرست شده بود: ناامیدی از  سطح درآمد و تناسب آن با هزینه‌ها، امکان پیشرفت شغلی، نظم و قانون‌مداری جامعه، علاقه به کسب سابقه تحصیلی یا کاری در خارج از کشور، شایسته‌سالاری، امکان یافتن شغل و میل به تجربه زندگی در خارج از کشور.

در این پیمایش آمده است که « در سال‌های ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ تمایل به مهاجرت در میان دانشجویان ایرانی نسبت به سال‌های قبل ۶۳‌درصد افزایش داشته است.» براساس این پیمایش رصدخانه مهاجرت ایران، تنها ۱۶‌درصد از کسانی که میل به مهاجرت دارند، می‌خواهند دوباره برای زندگی به ایران بازگردند.

از سوی دیگر مهاجرت ایرانیان و تلاش آنها برای پناهنده شدن در کشورهای دیگر نیز در سال‌های گذشته افزایش زیادی داشته است. تنها در سال ۲۰۱۸ نزدیک به ۲۴ هزار پناهجوی ایرانی در کشور‌های اتحادیه اروپا و کشور‌های عضو انجمن تجارت آزاد اروپا ثبت نام کرده‌اند که بیشترین تعداد، متعلق به کشور ترکیه بوده است.

روزنامه شهروند، چاپ تهران، مرداد سال ۱۳۹۹ در گزارشی به مسئله مهاجرت ایرانیان در سال‌های اخیر و پیش از شیوع کرونا در ایران پرداخته است. در بخشی از این گزارش آمده است «با گشوده شدن کانال پناهجویی در ترکیه پس از تحولات منطقه‌ای دهه اخیر در سوریه و عراق، تعداد ایرانیانی که به‌عنوان پناهجو در این کشور ثبت شده‌اند افزایش چشمگیری داشته است. با توجه به داده‌های مهاجرتی سازمان ملل متحد، تعداد ایرانیان در ترکیه ۸۳‌هزار نفر گزارش شده است، ولی این آمار در پایگاه داده دوجانبه بانک جهانی برای ‌سال ۲۰۱۷ در ترکیه ۳۶‌هزار نفر اعلام شده است. به نظر می‌رسد آمار ثبت شده بانک جهانی بدون احتساب تعداد ایرانیان در ترکیه در حالت انتظار و به‌صورت پناهجویی است.»

این البته تنها روش مهاجرت ایرانیان نبوده است؛ طی سال‌های اخیر موج سرریز سرمایه‌های ایرانیان به برخی کشورهای اروپایی، از جمله اسپانیا و اتریش و سپس در ترکیه، باکو، ارمنستان و گرجستان، برای خرید ملک افزایش یافته است.

در سال ۱۳۹۷ (۲۰۱۸ میلادی) دولت ترکیه با تغییر برخی از قوانین مهاجرتی خود، شرایط کسب شهروندی در آن کشور را برای اتباع خارجی آسان‌تر کرد و آن امر، استقبال ایرانیان را برانگیخت.

قوانین مزبور بیشتر شامل حال کسانی شد که متقاضی دریافت اقامت ترکیه از طریق خرید ملک یا سرمایه‌گذاری در آن کشور بودند. چندی پیش سازمان آمار ترکیه «TÜİK» اعلام کرد که اتباع ایرانی با خرید ۴۷۷ واحد مسکونی در ماه فوریه۲۰۲۱ در صدر خریداران خارجی مسکن در ترکیه قرار گرفتند. این دومین سال متوالی بود که ایرانیان در صدر خریداران مسکن در ترکیه بودند.

شهریور سال ۱۳۹۹ علی خامنه‌ای با اشاره به رواج گسترده خرید خانه در خارج از کشور گفته بود:«با موارد سودجویانه همچون واردات کالاهای لوکس یا خرید ملک در خارج از کشور باید برخورد شود.»

به نظر می‌رسد خشم علی خامنه‌ای از ایرانیانی که خارج ایران سرمایه‌گذاری می‌کنند خود نمونه روشنی از فاصله واقعیت موجود در جامعه ایرانی و ادعای سی و اندی پیش او درباره زنده نگه داشتن نقطه‌ی امید در دل‌های ملّت‌های مسلمان و ایرانیان است.