نقطه تضاد جمهوری اسلامی و دینداری مردم

تازه‌ترین گزارش موسسه پژوهشی گمان درباره «نگرش ایرانیان به دین» واکنش رسانه‌های حامی جمهوری اسلامی را بر انگیخت. به نحوی که این رسانه‌ها و برخی از شخصیت‌های اصلاح‌طلب، آن را فاقد اعتبار دانستند و «شیادی علمی» خواندند. مهم‌ترین دلیلی که کمپین «ما شهروندان دیجیتال» را بر آن داشت تا به این گزارش نگاهی بیندازد، این است که سبک زندگی که این گزارش روایت‌‌ می‌کند در واقع روایت رسمی جمهوری اسلامی از اعتقادات مردم ایران را با تکیه بر داده‌ها و آمار به‌چالش‌کشیده و تصویر جدیدی از ایرانیان به دست‌ می‌‌دهد. از آنجا که کارنامه جمهوری اسلامی مملو از انتشار دیس‌اینفورمیشن و تحریف واقعیت است، اهمیت گزارش موسسه گمان و چالش جدی که برای روایت مطلوب حکومت‌ساخته، دوچندان‌ می‌‌شود.

اختلاف‌ها بر سر اعتبار گزارش اخیر موسسه گمان و توسل به مغلطه

با انتشار گزارش اخیر موسسه گمان، از آنجا که نظرسنجی انجام‌شده از طریق شیوه‌های سنتی و کلاسیک نظرسنجی مانند پرسشنامه حضوری یا تلفنی انجام نشده و بر شیوه‌های جدیدتری مثل استفاده از ظرفیت‌های شبکه‌های اجتماعی متمرکز بود، زمینه‌ها برای انتقاد به نتایج این نظرسنجی و زیر‌سوال‌بردن اعتبار آن فراهم شد.

به‌عنوان مثال، مشرق‌نیوز در ویدیویی با استفاده از مغالطه «حمله شخصی»، تلاش‌‌ می‌کند با بی‌اعتبار جلوه‌دادن عمار ملکی، لادن برومند و بنیاد عبدالرحمان برومند و از طریق تخریب و بدنام‌سازی آن‌ها، نتایج نظرسنجی گمان را هم زیر سوال ببرد.

مشرق‌نیوز برای زیر‌سوال‌بردن نتایج نظرسنجی گمان می‌گوید: «طبق نتایج این نظرسنجی، نزدیک به ۷درصد ایرانیان خود را زرتشتی می‌دانند که معادل ۶ میلیون نفر است در حالی ‌که فقط ۲۵هزار زرتشتی در ایران حضور دارند و طبق آمارهای جهانی تعداد زرتشتی‌های جهان حداکثر ۲۰۰هزار نفر برآرود می‌شود.» طبق بررسی کارشناسان راستی‌آزمایی کمپین «ما شهروندان دیجیتال»، زرتشتی‌های جهان بیش‌تر در کشورهای ایران و هند سکونت دارند و قطعا بخشی از تعداد حداکثر ۲۰۰هزارنفری که مشرق‌نیوز به آن استناد می‌کند، بر اساس آمار رسمی جمهوری اسلامی از تعداد زرتشتی‌های ساکن ایران است. باتوجه به حساسیت موضوع دین در قوانین جمهوری اسلامی و موضوع ارتداد که تنبیه سختی برای آن در نظرگرفته شده، انتظار نمی‌رود که ایرانیانی که به دین زرتشت می‌گروند، بتوانند آزادانه دین جدید خود را اعلام کنند تا در آمارهای رسمی انعکاس پیدا کند.

محمدرضا جلایی‌پور، فعال سیاسی اصلاح طلب، نیز نتایج نظرسنجی گمان را «شیادی علمی در قالب نظرسنجی» خواند. جلایی‌پور نتایج این نظرسنجی را قابل تعمیم به همه مردم ایران نمی‌‌داند و معتقد است: «نتایج این نوع نظرسنجی‌های غیرعلمی و فریبکارانه، «هیچ» داده معتبر و معناداری درباره افکار عمومی و گرایش‌های سیاسی ایرانیان به ما نمی‌دهد و مطلقا ارزش پوشش خبری و تحلیل ندارد.». هرچند جلایی‌پور در میانه استدلالش به مغلطه «اتهام نادانی» متوسل‌ می‌شود و در ادامه می‌نویسد: «کسانی که اندک آشنایی‌ای با روش‌های علمی نظرسنجی دارند از مضحک و فریبکارانه‌بودن استفاده از این شیوه برای این هدف باخبرند.» در مغالطه «اتهام نادانی» یا مغالطه «هر بچه مدرسه‌ای می‌داند»، فرد به جای اثبات و استدلال، مسئله را بدیهی و واضح در نظر بگیرد و با ایجاد شرم و احساس ترس که هرکس قبول ندارد، نادان است، راه مخالفت را برای مخاطب می‌بندد.

اما عمار ملکی نیز در گفت‌وگوی زنده با کمپین «ما شهروندان دیجیتال» در پاسخ به بی‌اعتبار‌خواندن گزارش موسسه گمان‌ می‌گوید: «در دولت‌های بسته، نمی‌شود سوال‌های حساس را از طرق کلاسیک بپرسید و جواب حقیقی مردم را فهمید. مردم در جمهوری اسلامی نمی‌توانند به مراکز نظرسنجی مثل صدا‌و‌سیما و یا دانشگاه تهران بگویند مثلا ما دیندار نیستیم و یا تغییر دین داده‌ایم. روش‌های مورد استفاده ما اجتناب ناپذیر هستند.»

او افزود: «رسانه‌های داخل ایران به نظرسنجی دانشگاه تهران در این رابطه اشاره‌ می‌کنند و نتایج نظرسنجی ما را نقض‌ می‌کنند ولی در جستجوهای ما نشانی از این نظرسنجی مورد ادعا پیدا نشده است.»

روایت «گمان» از دینداری ایرانیان چیست؟

در این گزارش که بر اساس یک نظرسنجی از سوی گروه مطالعات افکارسنجی ایرانیان (گمان) برگزار شد، بیش از ۵۰‌هزار پاسخ دهنده که ۹۰‌درصد آن‌ها ساکن ایران بودند، به مدت ۱۵ روز بین ۱۷ خرداد تا اول تیر ۱۳۹۹ مشارکت کردند. نتیجه به دست آمده از پاسخ‌گویی بیش از ۵۰‌هزار شهروند ایرانی نشان‌ می‌دهد: «حدود نیمی از جامعه از دینداری به بی‌دینی رسیده‌اند. همچنین حدود ۶‌درصد جامعه از یک گرایش دینی به گرایش دینی دیگر تمایل پیدا کرده اند.» این در حالی ست که چندی پیش، ناصر رفیعی محمدی، یک سخنران مذهبی و معمم، در یکی از برنامه‌های صدا‌و‌سیمای جمهوری اسلامی در خصوص دینداری مردم گفت: «اگر الان که ۴۰ سال از انقلاب گذشته به جای اینکه امام و رهبری بر سر این کشور بودند، رژیم شاه سر کار بود، وضعیت دینی ما بهتر بود؟ آیا دین‌داری بیش‌تر بود؟ مطمئن باشید اگر اداره کشور دست یک نظام سکولار بی‌دین مروج فساد بود به مراتب بی‌دینی مردم بیش‌تر بود.»

از دیگر یافته‌های این گزارش این است که ۵۸ درصد جامعه ایران اساسا اعتقادی به حجاب ندارد. این در حالی ست که ناصر رفیعی محمدی همچنین در این برنامه گفت: «من پریروز تجریش بودم، آن قدر بدون حجاب دیدم که خسته شدم. من همه جا حضور دارم، الان اجبار به نماز است؟ اجبار به روزه است؟ حجاب هم که کلا ول شده، در ماشین‌ها هم که اصلا روسری سرشان نیست، چون قانون شده این جبهه در برابر آن گرفته شده. خوب در زمان طاغوت صدها مغازه مشروب‌فروشی در همین شهر بود، این نگاه یک‌سویه‌ای که در مقایسه با زمان طاغوت بگوییم که حوزه‌های دینی بدتر شده قبول ندارم، در آن زمان حتی جرئت نمی‌کردیم به پرده‌های سینماها نگاه کنیم.»

ادعای رفیعی محمدی در حالی است که شهروندان ایرانی به طور مرتب به دلیل بی‌حجابی (داخل یا خارج از خودرو) به مراکز انتظامی احضار‌ می‌شوند.

ملکی همچنین در رابطه با این نظرسنجی، به کارشناسان ما شهروندان دیجیتال گفت: «برای کاهش خطای نمونه‌گیری تلاش شد تا با استفاده از زنجیره‌های متعدد و متنوع نمونه‌گیری، پرسش‌نامه آنلاین به طور هدفمند و با استفاده از شبکه‌های اجتماعی، از طریق افراد، گروه‌ها، کانال‌ها و صفحات مختلف که دارای گرایشات اعتقادی، سیاسی و اجتماعی متفاوتی بودند به اشتراک گذاشته شود. همچنین با افزایش قابل‌ملاحظه حجم نمونه تلاش شد تا نمونه آماری از تمامی گروه‌ها و اقشار مختلف به میزان کافی در نمونه نهایی موجود باشد.»

شهروندان دیجیتال ساکن توییتر نیز نظرات جالبی در این زمینه داشتند. «دلال با انصاف» در یک رشته توییت می نویسد: «خدا می‌داند که ما اول دینمان را می‌خواهیم تا احیای #امپراتوری_هخامنشیان. امروز جمهوری اسلامی به نام احیای #امپراتوری_هخامنشیان در صدد احیای #خلافت_بنیعباس است. #عمار_ملکی نظرسنجی انجام داده که هر وجدان بیداری صحت آن‌ را در جامعه می‌بیند.»

«رستم فرخزاد» نیز مینویسد: «نظرسنجی موسسه #گمان (گروه مطالعات افکارسنجی ایرانیان) درباره نرخ دین داری و بی‌دینی و…. این گزارش نشون میده این اخوندا نه تنها تو گند زدن به دنیای مردم استعداد دارن بلکه مردم رو هم به خدا و دین و … بدبین و بی‌اعتقاد کردن».

گمان یک موسسه ثبت‌شده در هلند است و عمار ملکی، استادیار علوم سیاسی دانشگاه تیلبرگ و پویان تمیمی‌عرب، استادیار انسان‌شناسی دین دانشگاه اوترخت مدیران آن هستند. گفت‌وگوی زنده عمار ملکی و دلبر توکلی در این رابطه را در صفحه اینستاگرامی ما شهروندان دیجیتال ببینید.