نگاهی به تناقض‌گویی‌های جمهوری اسلامی در مذاکره با آمریکا

برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) یا همان توافق هسته‌ای، ۲۳ تیرماه ۱۳۹۴ میان جمهوری اسلامی و گروه ۵+۱ (چین، فرانسه، روسیه، بریتانیا، آمریکا وآلمان) بسته شد.

۶ روز بعد، این توافق در شورای امنیت سازمان ملل متحد به رأی گذاشته شد و با تصویب در این شورا به قطعنامه ۲۲۳۱ بدل شد. طبق این قطعنامه‌ی الزام‌آور، از جمهوری اسلامی خواسته شد تا تمام فعالیت‌های مرتبط با «موشک‌های بالیستیکی که طراحی شده‌اند تا قابلیت حمل تسلیحات هسته‌ای را داشته باشند» را متوقف کند. همچنین در این قطعنامه آمده بود که طبق برجام، «تمام تحریم‌های شورای امنیت سازمان ملل و همچنین تحریم‌های چندجانبه و کشورهایی که مرتبط با برنامه هسته‌ای ایران است» برداشته می‌شود که این شامل موارد «تجارت، فن‌آوری، دارایی و انرژی» می‌شد.

همچنین «مکانیسم ماشه» سازوکاری مطرح‌شده در قطعنامه ۲۲۳۱ است که اجازه می‌دهد در صورت تخطی جمهوری اسلامی از تعهداتش، اعضای برجام بتوانند درخواست بازگشت خودکار همه تحریم‌های بین‌المللی را داشته باشند.

آمریکا نزدیک به سه سال بعد از این توافق، در تاریخ ۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۷ از برجام خارج شد. دونالد ترامپ، رئیس جمهور وقت آمریکا، آن زمان گفت که «این یک توافق وحشتناک و یک‌طرفه بود که هرگز نباید عملی می‌شد… . این توافق با خود آرامش و صلح به همراه نیاورد و نخواهد آورد». پس از آن، در تاریخ‌های ۱۶ مرداد و ۱۳ آبان همان سال دور اول و دوم تحریم‌های آمریکا علیه جمهوری اسلامی به اجرا در‌آمد.

از آن زمان تاکنون، جمهوری اسلامی واکنش‌های متفاوتی از خود نشان داده است و مشخص نیست که آیا در نهایت مایل به مذاکره با آمریکا است یا نه.

موضع گنگ جمهوری اسلامی در خصوص «مذاکره»

در دوران ریاست جمهوری دونالد ترامپ، موضع جمهوری اسلامی در خصوص مذاکره با آمریکا، موضع تندی بود که بیش‌تر بر عدم مذاکره تاکید داشت.

۲۳ شهریور ۱۳۹۶ محمد جواد ظریف، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، در توییتی نوشت: «#برجام قابل مذاکره مجدد نیست. دست‌یافتن به یک توافق «بهتر» کاملا خیالی است. وقت آن است که ایالات متحده دست از به درازا کشاندن ماجرا بکشد و مانند ایران [موارد برجام را] رعایت کند.»

۲۲ مرداد ۱۳۹۷ نیز علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، اظهار کرد: «در قضیه برجام، بنده اشتباه کردم اجازه دادم که وزیر خارجه ما با آن‌ها صحبت کند. ضرر کردیم… حالا با این دولت، با این رژیم زورگوی متقلب، باید نشست مذاکره کرد؟ چرا مذاکره کنیم؟ برجام نمونه‌ی واضح این است. تازه بنده سخت‌گیری می‌کردم -که البته همه‌ خطوط قرمزی که ما معین کرده بودیم، رعایت نشد- طرف مقابل این‌جوری رفتار کرد، این‌جوری عمل کرد. خب با این طرف مقابل نمی‌شود مذاکره کرد؛ با این دولت نمی‌شود مذاکره کرد.»

همچنین حسن روحانی، رئیس جمهور، ۴ اردیبهشت ۹۸ گفت: «ما همواره مرد مذاکره و دیپلماسی بوده‌ایم همانطوری که مرد جنگ و دفاع هستیم. مذاکره در صورتی میسر است که همه فشارها برداشته شده، از اقدامات غیرقانونی خود عذرخواهی کنند و احترام متقابل وجود داشته باشد. بدون تردید قبول خواسته فرد چاقوکشی که به‌ زور و به دروغ به دنبال مذاکره است، مطمئناً به جایی نخواهد رسید و ما با فرد چاقوکش و فرمول چاقوکشی مذاکره نمی‌کنیم و قبول چنین مذاکره‌ای به معنای ذلت و تسلیم است.»

با این‌حال با روی کار آمدن دولت جدید جو بایدن، جمهوری اسلامی موضع نرم‌تری اتخاذ کرد.

۲۱ آبان ۱۳۹۹ و پس از برگزاری انتخابات ریاست جمهوری آمریکا، حسن روحانی تاکید کرد که «هر کجا ببینیم شرایط برای لغو تحریم آماده است، از این فرصت استفاده خواهیم کرد» و افزود: «هدف ما این است که فشار تحریم را از روی شانه مردم برداریم و هر جایی که فرصت مناسبی برای این کار باشد، ما وظایف و اقدامات خودمان را انجام می‌دهیم و هیچ‌کس حق ندارد فرصت‌سوزی کند.»

پس از آن، در ۲۸ آبان ۹۹ جواد ظریف در توییتی نوشت: «ایالات متحده همچنان عضو سازمان ملل است. اگر به تعهداتش در چارچوب قطعنامه ۲۲۳۱ عمل کند، ما هم به تعهداتمان در قالب #برجام عمل می‌کنیم. اگر ایالات متحده به دنبال بازگشت به برجام است، ما آماده‌ایم تا درباره مفاد این بازگشت مذاکره کنیم تا ایالات متحده بتواند جایگاه خود به عنوان “عضو برجام” را دوباره به دست بیاورد.»

وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی همچنین در گفت‌و‌گویی که ۲۸ آبان در روزنامه ایران منتشر شد، تاکید کرد: «آنچه که واضح است، اقداماتی است که ما و آمریکا باید انجام دهیم تا برجام از سوی ما و قطعنامه ۲۲۳۱ از سوی آمریکا کاملا اجرایی شود… ما مخالف مذاکره نبودیم، مخالف مذاکره هم نیستیم، مذاکره هم در چارچوب ۵+۱ امکان‌پذیر است، اما ورود آمریکا به این چارچوب نیازمند این است که خودش را با مقررات تطبیق دهد.»

در همین روز محمود واعظی، رئیس دفتر حسن روحانی، نیز گفت در صورت بازگشت آمریکا به میز مذاکره، وزارت امور خارجه آمادگی دارد با سناریوهای مختلف وارد بحث شود.

علی‌رغم این اظهارات مشخص نیست در صورت مذاکره، قرار است آمریکا و جمهوری اسلامی سر چه موضوعی مذاکره کنند. جمهوری اسلامی می‌گوید مفاد برجام و همچنین برنامه موشکی این حکومت قابل مذاکره نیستند ولی جمهوری اسلامی حاضر است سرِ بازگشت آمریکا به برجام با این کشور گفت‌و‌گو کند. این که گفت‌و‌گو بر سر بازگشت آمریکا به برجام به چه معنا است و چه مفادی می‌تواند داشته باشد، هنوز معلوم نیست.

جواد ظریف در گفت‌و‌گویی که ۱۸ بهمن‌ماه ۹۹ در روزنامه همشهری از او منتشر شد، نیز توضیحی در خصوص مذاکره داد که همچنان گنگ بود. او مشخص نکرد قرار است سر چه مواردی گفت‌و‌گو شود.

وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی گفت: «مذاکره ایران و آمریکا باز هم موضوعی است که نیاز دارد در کشور در مورد آن اجماع باشد و در سطوح عالی کشور با آن توافق بشود. فعلا شرایطی که ما داریم، این شرایط است که در کشور اجماع در مورد مذاکره با آمریکا نیست و این‌که بدون اجماع در مورد مذاکره با آمریکا وارد این حوزه شدن، به نظر من از نظر سیاست خارجی هم کار صحیحی نیست… الان بازگشت آمریکا به برجام به نظر من نیاز به مذاکره ندارد… ما نیاز نیست به میز مذاکره بازگردیم، آمریکا باید بلیت ورود به میز مذاکره را پیدا بکند، آن‌وقت در قالب ۵+۱ آمریکا حضور خواهد داشت و ایران هم حضور خواهد داشت و حتما گفت‌و‌گو خواهد شد.»

تغییر لحن جمهوری اسلامی پس از اعلام موضع دولت بایدن

۳ دی‌ماه آنتونی بلینکن، وزیر امور خارجه کنونی آمریکا که آن زمان به عنوان نامزد احراز این پست از سوی جو بایدن معرفی شده بود، در سنای آمریکا گفت که در صورت بازگشت ایران به برجام، آمریکا نیز به این توافق بازخواهد گشت.

جو بایدن نیز در گفت‌و‌گویی با شبکه سی‌بی‌اس آمریکا که ۱۹ بهمن‌ماه منتشر شد، تاکید کرد که اگر جمهوری اسلامی غنی‌سازی اورانیوم را متوقف نکند، آمریکا تحریم‌ها را لغو نخواهد کرد.

اشاره جو بایدن به از سرگیری غنی‌سازی ۲۰درصدی اورانیوم از سوی جمهوری اسلامی است که ۱۱ آذرماه از سوی مجلس شورای اسلامی تصویب شد.

در این گفت‌و‌گو نورا اودانِل، مصاحبه‌کننده، از جو بایدن پرسید: «آیا ایالات متحده ابتدا تحریم‌ها را لغو می‌کند تا ایران را پای میز مذاکره بازگرداند؟» و جو بایدن در پاسخ گفت: «خیر.»

مصاحبه‌کننده سپس پرسید: «یعنی آن‌ها ابتدا باید غنی‌سازی اورانیوم را متوقف کنند؟» که جو بایدن با تکان سر این موضوع را تایید کرد.

در همین روز علی خامنه‌ای اظهار کرد که این آمریکاست که باید ابتدا تحریمها را لغو کند: «ایران هنگامی‌به تعهدات برجامی خود بازخواهد گشت که آمریکا همه تحریم‌ها را در عمل و نه در حرف یا روی کاغذ، لغو کند و این لغو تحریم‌ها مورد راستی‌آزمایی ایران قرار گیرد. این، سیاست قطعی و غیرقابل برگشت جمهوری اسلامی و مورد اتفاق همه مسئولان است و هیچ‌کس از آن عدول نخواهد کرد.»

همان شب جواد ظریف در یک گفت‌و‌گوی تلویزیونی در ایران در خصوص مذاکره گفت: «ما یک برجام داریم که مذاکره شده و نیاز به مذاکره مجدد ندارد… هر زمانی که آمریکا به تعهداتش عمل کند و تحریم‌ها را بردارد ما هم برمی‌گردیم.»

وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی همچنین در گفتوگویی با شبکه خبری سیانان که ۱۹ بهمن۹۹ منتشر شد، گفت ایران هرگز برجام را ترک نکرده است و این آمریکا است که باید به برجام بازگردد و باید تمام تحریم‌ها را لغو کند.

تهدید نه چندان سفت و سخت جمهوری اسلامی

جمهوری اسلامی علاوه بر از سرگیری غنی‌سازی ۲۰ درصدی، به نوعی برای کشورهای حاضر در برجام و همچنین آمریکا ضرب‌الاجل تعیین کرده است؛ ضرب‌الاجلی که تاریخ آن مدام تغییر می‌کند.

مجلس شورای اسلامی در مصوبه ۱۱ آذرماه خود آورده بود که اگر کشورهای حاضر در برجام (آلمان، فرانسه، انگلستان، چین و روسیه) تا دو ماه پس از لازم‌الاجرا‌ شدن این قانون، یعنی تا ۱۱ بهمن‌ماه، در جهت عادی‌شدن روابط بانکی جمهوری اسلامی، رفع موانع تجارت نفت و فرآورده‌های نفتی اقدام نکند، دولت موظف است از جمله «اجرای داوطلبانه پروتکل الحاقی را متوقف کند». پروتکل الحاقی سندی است در راستای منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای که جمهوری اسلامی سال ۱۳۸۲ به آن پیوست.

این تاریخ سپس به سوم اسفندماه تغییر کرد.

جواد ظریف ۱۹ بهمن در این خصوص گفت: «ما موظف به اجرای مصوبه مجلس هستیم… روز سوم اسفند بالاخره یک اتفاقاتی می‌افتد. قابل بازگشت هست، ولی آمریکایی‌ها یک فرصت‌هایی را از دست خواهند داد.»

او در گفت‌و‌گوی خود با شبکه سی‌ان‌ان که در همین روز منتشر شد نیز تاکید کرد که «تمام اقداماتی که ما انجام می‌دهیم، برگشت‌پذیر هستند».

عباس عراقچی، معاون سیاسی وزارت امور خارجه نیز ۲۲ بهمن اظهار کرد که این ضرب‌الاجل سوم اسفند (۲۱ فوریه) است و افزود: «اگر قبل از این تاریخ اتفاقی نیفتد و تحریم‌ها لغو نشود، ما چاره‌ای جز اجرای تصمیمات دولت خود نداریم.»

۲۸ بهمن این تاریخ بار دیگر به ۵ اسفند تغییر کرد.

به گزارش خبرگزاری تسنیم، کاظم غریب آبادی، سفیر و نماینده دائم جمهوری اسلامی در سازمان‌های بین‌المللی در وین اعلام کرد که اجرای پروتکل الحاقی از پنج اسفند (۲۳ فوریه) متوقف می‌شود.

موضع نامشخص جمهوری اسلامی در خصوص سلاح هسته‌ای

پروتکل الحاقی مشخصا به منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای باز می‌گردد و حال جمهوری اسلامی به وضوح می‌گوید که طبق مصوبه مجلس، در صورت برداشته‌نشدن تحریم‌ها، اجرای این پروتکل را متوقف کند.

این در حالی است که در سال‌های گذاشته، جمهوری اسلامی همواره در تاکید بر این‌که به دنبال تولید سلاح هسته‌ای نیست، بر فتوای رهبر جمهوری اسلامی مبنی بر حرام‌بودن تسلیحات هسته‌ای اشاره می‌کرد.

علی خامنه‌ای سال ۱۳۸۲ اعلام کرد که جمهوری اسلامی سلاح هسته‌ای و دیگر انواع سلاح‌های کشتار جمعی را «حرام» می‌داند.

او مهرماه ۱۳۹۸ نیز درباره حرمت شرعی استفاده از بمب هسته‌ای تاکید کرد: «ما با وجود اینکه می‌توانستیم در این راه قدم برداریم، بر اساس حکم اسلام عزیز کاربرد این سلاح را حرام قطعی شرعی اعلام کردیم، بنابراین هیچ دلیلی ندارد که برای تولید و نگه‌داشت سلاحی که استفاده از آن مطلقا حرام است، هزینه کنیم.»

 

با این‌ حساب مشخص نیست توقف پروتکل الحاقی از سوی جمهوری اسلامی به چه معناست. اگر پس از توقف این پروتکل، جمهوری اسلامی تلاش‌ها در زمینه تولید تسلیحات هسته‌ای را پیش بگیرد، به عبارتی فتوای علی خامنه‌ای را زیر پا گذاشته است و اگر چنین نکند، آن وقت توقف پروتکل الحاقی بی‌معنا خواهد بود.

هرچند به نظر می‌رسد جمهوری اسلامی از فاصله‌گرفتن از این فتوا ابایی ندارد.

محمود علوی، وزیر اطلاعات جمهوری اسلامی در یک گفت‌و‌گوی تلویزیونی که ۲۰ بهمن از تلویزیون جمهوری اسلامی پخش شد، گفت: «رهبری صراحتا در فتوای خود فرمودند که تولید سلاح هسته‌ای خلاف شرع است و جمهوری اسلامی سراغ آن نمی‌رود و آن را حرام می‌داند؛ اما اگر گربه‌ای را گوشه‌ای گیر بیندازند، ممکن است رفتاری کند که گربه‌ای که آزاد است آن رفتار را نمی‌کند.»

وزارت خارجه جمهوری اسلامی یک روز بعد، این اظهارات را «بسیار نگرانکننده» خواند.

رویکرد آمریکا در قبال جمهوری اسلامی؛ کج دار و مریز

علاوه بر تاکید رئیس جمهور آمریکا بر شرط توقف غنی‌سازی ۲۰درصدی از سوی جمهوری اسلامی برای لغو تحریم‌ها، وزارت خارجه آمریکا نیز بر لزوم بازگشت تهران به برجام و حتی بیش از آن تاکید کرده است.

۲۱ بهمن‌ماه، نِد پرایس، سخنگوی وزارت امور خارجه آمریکا در این خصوص گفت: «هدف ما فقط بازگشت ایران به پیروی کامل از برجام نیست. ما می‌خواهیم برجام را به‌عنوان اولویت اولمان قوی‌تر و مدت آن را طولانی‌تر بکنیم و سپس به دنبال استفاده از برجام به‌عنوان بستری برای توافقات بعدی هستیم که شامل دیگر حوزه‌های فعالیت‌های زیانبار ایران می‌شود. و این البته شامل برنامه موشک بالیستیک نیز خواهد شد.»

او ۲۲ بهمن نیز تاکید کرد: «تمایل ما این است که از وسوسه مذاکره عمومی [با ایران] خودداری کنیم. ما حداقل در این لحظه قرار نیست اقداماتی را که ممکن است روی میز [مذاکره] قرار بگیرد، اعلام کنیم. یکی از دلایل این‌که با هم‌پیمانان، شرکا و اعضای کنگره مشورت می‌کنیم هم این است که می‌خواهیم مطمئن شویم کاملا آماده‌ایم. فقط زمانی که اطمینان حاصل کردیم که برای مواجهه با این چالش بی‌شک ضروری رویکردی هماهنگ داریم، آن زمان با ایرانی‌ها گفت‌و‌گو خواهیم کرد.»

سخنگوی وزارت خارجه آمریکا ۲۴ بهمن‌ماه نیز با تاکید بر این که در صورت بازگشت جمهوری اسلامی به تعهدات برجامی، آمریکا نیز چنین خواهد کرد، در پاسخ به ضرب‌الاجل تعیین شده از سوی جمهوری اسلامی گفت: «ما ضرب‌الاجل مشخصی نداریم.»

وزارت امور خارجه آمریکا ۲۹ بهمن ۹۹ در خصوص جمهوری اسلامی گفت که «راه دیپلماسی همچنان باز است». او با تاکید بر این‌که پیشنهاد آمریکا به ایران همچنان روی میز است، توضیح داد: «اگر ایران به پیروی کاملش از توافق ادامه دهد، ما هم همین کار را خواهیم کرد. نکته مهم این‌که، همان طور که پیشتر شنیده‌اید، این توافق برای ما کف خواسته‌هاست و نه سقف آن و می‌خواهیم از توافق ۲۰۱۵ فراتر برویم.»

و در نهایت ۳۰ بهمن‌ماه، دو مقام ارشد وزارت امور خارجه که نامشان ذکر نشده، در خصوص برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی گفت‌و‌گو کردند. در این گفت‌وگو یکی از این مقامات به قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت اشاره کرد و گفت که نماینده موقت آمریکا در سازمان ملل نامه‌ای به این شورا نوشته و موضع دولت ترامپ برای فعال‌شدن مکانیزم ماشه و احیای تمام تحریم‌ها علیه جمهوری اسلامی را پس گرفته است.

مقام ارشد دیگر نیز در خصوص تحریم‌ها گفت: «همان‌طور که می‌دانیم، ایران چندین بار درخواست‌هایی درباره ایالات متحده و تحریم‌ها داشته. ولی ما قرار نیست این مسئله را یک‌طرفه حل کنیم. ما قرار نیست این موضوع را در خلاء حل کنیم و فرضمان این باشد که طرف دیگر نیز قرار است قدم‌های خود را بردارد.

جواد ظریف ۳۰ بهمن در واکنش به تصمیم آمریکا در خصوص قطعنامه ۲۲۳۱ در توییتی نوشت: «ایالات متحده اذغان کرد که ادعاهای پومپئو ]وزیر خارجه پیشین آمریکا[ درباره قطعنامه ۲۲۳۱ هیچ پایه قانونی‌ای ندارد. ما هم موافقیم. در پیروی از ۲۲۳۱: ایالات متحده تمام تحریم‌های اعمال‌شده، دوباره اعمال‌شده یا دوباره رده‌بندی شده از سوی ترامپ را بدون قید و شرط و به طور موثر لغو کند. سپس ما فورا تمام تمهیدات جبرانی خود را پس خواهیم گرفت. ساده است: متعهد باشید، عمل کنید، دیدار کنید.»

در یک چنین شرایطی می‌توان گفت هیچ چیز مشخص نیست؛ آیا مذاکره‌ای خواهد بود؟ اگر چنین مذاکره‌ای در دستور کار قرار بگیرد، چه زمانی برگزار خواهد شد؟ مذاکره پیرامون چه چیزی خواهد بود؟ برجام؟ تحریم‌ها؟ و یا برنامه موشکی؟ آیا قرار است ابتدا آمریکا تحریم‌ها را لغو کند یا جمهوری اسلامی به تعهدات برجامی خود بازگردد؟ و آیا جمهوری اسلامی اقدامات قهری خود را در پیش خواهد گرفت یا به تهدید لفظی اکتفا خواهد کرد؟ به نظر می‌رسد جمهوری اسلامی در شرایط فعلی ترجیح می‌دهد تمام این سوالات را بی‌پاسخ گذاشته و در فضایی مبهم، موضع طرف مقابل را بسنجد.