«گام دوم انقلاب»

بیست‌ و دوم بهمن ماه سال ۱۳۹۷، در آستانه چهلمین سالگرد استقرار جمهوری اسلامی، بیانیه‌ راهبردی «گام دوم انقلاب» به قلم علی خامنه‌ای منتشر شد. بیانیه‌ای خطاب به مردم به‌خصوص نسل جوان؛ منشوری برای «دومین مرحله خودسازی، جامعه‌پردازی و تمدن‌سازی» و البته توصیه‌هایی برای تحقق ادعای «جهاد» برای ساختن «ایران اسلامی بزرگ» و آغاز «فصل جدید زندگی جمهوری اسلامی».

انتشار بیانیه «گام دوم انقلاب» در رسانه‌های دولتی پوششی چشمگیر یافت و علما و سیاستمداران را به تکاپو واداشت تا به عنوان شارحان این بیانیه سخنرانی و اعلام موضع کنند؛ احمد جنتی، رئیس مجلس خبرگان بیانیه گام دوم انقلاب را «چراغ راه آینده انقلاب و نظام» توصیف کرد. محمد مهدی شب زنده‌دار، عضو شورای نگهبان، گفت که این متن را باید در حوزه‌های علمیه درس داد و به بحث گذاشت. حسن روحانی، رئيس جمهوری اسلامی، هم در نامه‌ای به رهبرش نوشت که این بیانیه «روحی تازه در ملت بزرگ ایران دمید» و دولت او «مفتخر است» با هماهنگی «همه قوا » نسبت به اجرای توصیه‌های راهبردی این بیانیه عمل کند.

در این میان اما روزنامه کیهان، یکی از مهم‌ترین بازوهای رسانه‌ای حکومت و مشخصا بیت رهبری، از مسئولان خواست که مجیزگویی را درباره این بیانیه کنار بگذارند و دست به‌کار شوند: «راهبردهای مطرح شده […] برای اجرا است نه برگزاری همایش‌ها و کنفرانس‌های هزینه‌بر و زمان‌پرکنی که هیچ نتیجه‌ای از آن عاید ملت نمی‌شود.»

با گذشت قریب به دوسال از انتشار بیانیه «گام دوم انقلاب» و پوشش وسیع رسانه‌ای و برگزاری همایش‌ها و مراسم مختلف درباره این بیانیه راهبردی «نظام» ریشه‌های این تفکر در قوای سه‌گانه جمهوری اسلامی مسیری متفاوت طی کرده است.

«دولت جوان و حزب‌الهی»

پس از اعلام حمایت صریح حسن روحانی، رئیس قوه مجریه، از مواضع مطرح شده در گام دوم انقلاب شاید صریح‌ترین اعلام نظر‌ها از سوی مقامات دولتی، از سوی محسن حاجی میرزایی، وزیر آموزش‌ و پرورش بیان شد؛ وزیر آموزش و پرورش دولت حسن روحانی مرداد سال ۱۳۹۹، در نشستی با شورای هماهنگی تشکل‌های دانش‌آموزی با موضوع بررسی چگونگی اجرای «گام دوم انقلاب» گفت که «هیچ نهاد دیگری در قبال گام دوم انقلاب به ‌اندازه آموزش ‌و پرورش مسئولیت ندارد؛ زیرا مقام معظم رهبری در این سند بیش از ۴۰ بار از جوانان نام ‌برده است.»

این مقام دولتی پیشنهاد کرد که باید «بر برنامه درسی که توانایی اجرایی گام دوم انقلاب را داشته باشد، متمرکز شویم و نظام ارزشیابی متناسب با گام دوم انقلاب داشته باشیم که بتواند رسیدن به اهداف سند تحول و گام دوم انقلاب را ارزیابی کند.»

او تاکید کرده بود که «هر مهارتی که آموزش داده می‌شود باید ارزشیابی شود و با توسعه نظام ارزشیابی باید قادر باشیم اهداف سند تحول و گام دوم انقلاب را پایش کند.»

هرچند مقامات دولتی به سرعت درباره لزوم اجرایی کردن این بیانیه در دستگاه‌های متبوع خود سخن به میان آوردند اما به نظر می‌رسد نگاه علی خامنه‌ای و منظورش از حضور جوانان انقلابی و دولت برآمده از این تفکر مربوط به آینده نزدیکی است که شاید در انتخابات ۱۴۰۰ شاهد آن باشیم.

در بیانیه گام دوم انقلاب صراحتا به ضرورت حضور جوانان انقلابی در تمامی عرصه‌های سیاسی تاکید شده است؛

به باور علی خامنه‌ای ایران زمانی به «الگوی کامل نظام پیشرفته‌ی اسلامی» تبدیل خواهد شد که جوانان با آموختن از تجربه‌های گذشته و «نگاه انقلابی و روحیه‌ی انقلابی و عمل جهادی را به کار بندند»‌ و وارد میدان عمل شوند. رهبر جمهوری اسلامی تاکید می‌کند که آنها باید «در همه میدان‌های سیاسی و اقتصادی و فرهنگی و بین‌المللی و نیز در عرصه‌های دین و اخلاق و معنویّت و عدالت» حضور یابند چرا که آینده ایران را «مدیران جوان، کارگزاران جوان، اندیشمندان جوان، فعّالان جوان» خواهند ساخت.

تاکید رهبر جمهوری اسلامی بر حضور جوانان در امور مملکت تازگی ندارد. او بارها این خواسته خود را تکرار کرده است که «علاج مشکلات کشور، دولت جوان حزب‌اللهی و جوان مؤمن است».

مجلس شورای اسلامی و «گام دوم انقلاب»

با روی کار آمدن مجلس یازدهم بسیاری از نمایندگان جوان و به اصطلاح «انقلابی» به مجلس وارد شدند و زمزمه‌های حمایت‌های قانون‌گذاران از بیانیه گام دوم انقلاب شدت گرفت؛ سوم اردیبهشت سال ۱۳۹۹فراکسیون «گام دوم» مجلس یازدهم از سوی جمعی از اساتید دانشگاه در مجلس یازدهم اعلام موجودیت کرد.

مرداد ماه سال ۹۹ هم محسن زنگنه نماینده تربت‌حیدریه در مجلس یازدهم و از اعضای فراکسیون «گام دوم» مجلس درباره برنامه‌های فراکسیون گام دوم انقلاب اسلامی، گفته بود: «تاکید اعضای فراکسیون گام دوم انقلاب این است که مجلس فعلی نباید در مسائل روز و نیازهای جاری جامعه گرفتار شود و باید آرمان و اهداف مندرج در گام دوم انقلاب را عملیاتی کند.»

نمایندگان عضو فراکسیون گام دوم انقلاب یکی از اهداف خود را «گفتمان سازی» در راستای بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی به صورت «دقیق و روشن» در مجلس و برای نمایندگان تشریح کنند تا «حرکت مجلس بر مبنای عمل به این بیانیه باشد».

به گفته زنگنه این فراکسیون جلساتی با برخی از اعضای شورای نگهبان هم داشته‌اند که بر آن اساس قرار بر این شده تا این نمایندگان در طرح‌هایی خود «از ظرفیت‌های پژوهشی و مشاوره‌ای متخصصان و اعضای شورای نگهبان استفاده شود تا طرح‌های مجلس با کمترین ایراد شورای نگهبان مواجه شود.» نکته‌ای نشان می‌دهد دست نمایندگان «جوان و انقلابی» برای پیشبرد طرح‌های موردنظر خود با پنهان شدن پشت تبعیت از بیانه گام دوم انقلاب تا چه اندازه باز است.

«گام دوم انقلاب» و قوه قضاییه جمهوری اسلامی

می‌توان با جرات گفت که در میان قوای سه‌گانه نظام جمهوری اسلامی قوه قضاییه صریح‌ترین اقدام را درباره این بیانیه انجام داد؛ دی‌ماه سال ۱۳۹۹ بود که مقامات قوه قضاییه از تصویب «سند تحول قضایی» در این قوه خبر دادند؛ سندی که به گفته مقامات قوه قضاییه همانند بیانیه گام دوم انقلاب، مبتنی به آسیب‌شناسی وضع موجود بود و ادعای مقامات این بود که «در این سند تمام نقاط مثبت دوره ۴۰ ساله توسط کارشناسان با نگاه نقادانه و آسیب‌شناسانه بازنگری شده است.»

سخنگوی قوه قضاییه در آن زمان ادعا کرده بود که سند تحول قضایی «با هدف تحول در ارائه خدمت به مردم تدوین شده و سندی است که اعتماد مردم را به همراه داشته و به دنبال رضایتمندی مردم است و برای محقق شدن از مردم استمداد کرده است.»

غلام‌حسین اسماعیلی در شرح چگونگی اجرای این سند در قوه قضا با ذکر مثالی گفته بود «‌در حال حاضر و طبق آمار، کمتر از ۲۰ درصد آرای محاکم قضایی در دیوان عالی کشور نقض می‌شود. این آمار در استان‌های مختلف بین ۱۵ تا ۲۰ درصد است که البته این میزان را هم مناسب نمی‌دانیم. به دنبال این هستیم که آرا و دیدگاه‌های قضات به هم نزدیک شوند و مرحله تجدیدنظر و فرجام‌خواهی در دیوان عالی کشور به جهت اعتماد افزایی به مردم و اطمینان آنان از روند دادرسی برگزار شود.»

لزوم پیگیری «حقوق ایران و ایرانیان در عرصه بین المللی» یکی از موارد مهم مطرح شده در سند تحول قضایی است که به گفته ریاست قوه قضاییه جمهوری اسلامی کاملا در راستای بیانیه گام دوم انقلاب است. این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که در چند سال گذشته و در مواردی که پای جمهوری اسلامی در معاهده‌نامه‌های بین‌المللی هم‌چون «اف‌آی‌تی‌اف» در میان بوده است، قوه قضاییه از این نیروهای انقلابی برای بیان نظرات حقوقی خود در امور بین‌المللی بهره برده است.

هرچند که حوادث بسیار در سال‌های پایانی دهه ۹۰ خورشیدی فضای رسانه‌ای درباره گام دوم انقلاب را به حاشیه برد اما می‌توان تصور کرد که بازوهای رسانه‌ای نزدیک به حاکمیت به‌خصوص با نزدیک شدن به انتخابات ریاست جمهوری باردیگر تبعیت از بیانیه گام دوم انقلاب را سرلوحه بحث‌های خود قرار خواهند داد.