ادعای جمهوری اسلامی در تولید و صادرات دستگاه تنفس مصنوعی مربوط به کدام نوع از این دستگاه است؟
آیا بنا به گفته مقامات جمهوری اسلامی ایران، این کشور در ظرف مدت کوتاهی قادر به صادرات دستگاه تنفس مصنوعی یا «ونتیلاتور» خواهد بود؟ راستیآزمایی این ادعا در گزارش پیش رو مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
سورنا ستاری، معاون علمی رییس جمهوری ایران، روز یکم اردیبهشت ماه سال جاری، در یک برنامه تلویزیونی گفت: «روزانه ۴۰ دستگاه تنفس مصنوعی تولید میکنیم و الان زمان آن فرا رسیده است که این محصولات را صادر کنیم.» وزیر امور خارجه ایران، محمدجواد ظریف در همان روزی که ستاری از آمادگی صادرات دستگاه ونتیلاتور خبر داد، در پاسخ به پیشنهاد ارسال این دستگاه گفت که ایران تا چند ماه دیگر امکان صادرات این محصول را خواهد داشت. این گفتهها همزمان با رد کمکهای نهادهای بینالمللی همچون «پزشکان بدون مرز» و کمکهای پزشکی آمریکا مطرح شد.
پیش از آن، ادعای تولید دستگاه تنفس مصنوعی توسط نهادهای دیگر هم مطرح شده بود. در تاریخ ۲۳ فروردینماه سال جاری دانشکده مهندسی برق و کامپیوتر دانشگاه تهران ادعا کرده بود که ظرف یک هفته نسخه بومی ونتیلاتور را با قیمتی مناسب روانه بازار خواهد کرد. صداوسیمای جمهوری اسلامی نیز در ۲۹ فروردین ماه خبر از ورود این محصول به مرحله تجاریسازی داد و ادعا کرد که تمامی قطعات آن در داخل کشور تهیه شده است.
پارک علم و فناوری مازندران نیز دو روز پیش از ادعای معاون رییس جمهوری، در ۳۰ فروردینماه مدعی شد که موفق به ساخت دستگاه تنفس مصنوعی شده است.
پارک علم و فناوری کرمان نیز در همان روز خبر از تولید دستگاه ونتیلاتور داد. در این خبر که برخلاف سایر اخبار مربوط به تولید ونتیلاتور بومی، تصویری از دستگاه ساخته شده، منتشر نشده بود، به این نکته اشاره شده بود که پس از اخذ استاندارد لازم این محصول، قابل بهرهبرداری است. پارک علم و فناوری کرمان در همان زمان مدعی شد که این دستگاه توسط ۵ نفر و در ۱۴ روز ساخته شده است و قابل استفاده در فرایند مراقبت از مبتلایان به ویروس کرونا است. در روز پنجم اردیبهشت ماه نیز روزنامه فرهیختگان خبر از اختراع دستگاه تنفس مصنوعی در دانشگاه آزاد مشهد داد.
در خبرهای منتشر شده، دانشکده برق و علوم کامپیوتر دانشگاه تهران مدعی استفاده از طرح یکی از اساتید دانشگاه MIT شده و اضافه کرده بود: « الکساندر اچ اسلوکوم، استاد مهندسی در MIT، ده سال پیش پروژه مشابهی را آغاز کرد. ما با او تماس گرفتیم و اسلوکوم سخاوتمندانه طراحی خود را با ما به اشتراک گذاشت که باعث شد پایه این محصول به خوبی طراحی شود و با توجه به شناخت کامل نیازمندیها و در کنار آن امکانات در دسترس، از تکنولوژی قابل استفاده در ایران استفاده کنیم.» لازم به ذکر است که طرح عنوانشده از سوی دانشکده برق و علوم کامپیوتر دانشگاه تهران در سال ۲۰۱۰ توسط تیمی که اسلوکوم هم از اعضای آن بود، طراحی شده بود و بهصورت آزاد هم در دسترس همگان قرار دارد. پژوهشگران دانشگاه آزاد مشهد نیز در توضیح دستگاه طراحی شده خود به طرح دانشگاه MIT اشاره کردهاند: «این ونتیلاتور با الگوبرداری از مدل ونتیلاتور خانگی دانشگاه MIT طراحی و ساخته شد.»
در هیچیک از این ادعاها مشخص نیست که این پژوهشگران به کدام طرح دانشگاهMIT اشاره دارند، چرا که در تاریخ ۳ فروردین ماه نیز طرح دیگری از متخصصان دانشگاه MIT برای ساخت دستگاه تنفس مصنوعی با هزینه اندک توسط سازمان غذا و داروی آمریکا تایید شد. این طرح نیز بهمنظور استفاده عموم بهصورت آزاد در دسترس همگان قرارگرفته است.
این ادعاها در حالی مطرحشده است که کریم همتی، رییس جمعیت هلال احمر کشور در ۲۵ فروردینماه از کمبود ونتیلاتور یا دستگاه تنفس مصنوعی خبر داده بود :«متاسفانه با کمبود یک هزار دستگاه ونتیلاتور در کشور مواجه شدیم که با توجه به مشارکت خیرین در این امر، جمعیت هلال احمر تامین ۱۰۰ دستگاه از آن را بر عهده گرفت که تا این لحظه ۵۲ دستگاه تامین شده است و برای این منظور ۱۶۰ میلیارد ریال از سوی خیرین هلال احمر تامین شده است.» رییس جمعیت هلال احمر ۱۰ روز پیش از آن هم از کمبود ۲۰۰۰ دستگاه و همچنین دریافت کمکهای نقدی و غیر نقدی از ۲۴ کشور دنیا نیز خبر داده بود.
ویروس کرونا در موارد وخیم، موجب کاهش میزان اکسیژن خون و تنگی نفس میشود و برای رفع این مشکل پزشکان از دستگاههای ونتیلاتور استفاده میکنند تا اکسیژن به ریهها وارد شود. دستگاههای ونتیلاتور در بازار به دو شکل خانگی و بیمارستانی موجود است. نوع اول فقط در بیمارستان مورد استفاده قرار میگیرد و باید زیر نظر کارکنان آموزشدیده استفاده شود. اما نوع دوم را بهجز بیمارستان میتوان با رعایت شرایطی در منزل هم استفاده کرد. مدلی که برای بیماران کرونا باید استفاده شود، مدل بیمارستانی است، چرا که در این مدل لولهها توسط کادر درمانی متخصص در نای بیمار کار گذاشته میشود تا اکسیژن موردنیاز بیمار تامین شود. لازم به ذکر است که در نوع خانگی نیازی به گذاشتن لوله در نای بیمار نیست و بهعنوان ابزار کمکتنفسی استفاده میشود.
قیمت یک دستگاه تنفس مصنوعی خانگی وارداتی بین ۵ تا ۱۰ میلیون تومان است که تفاوت قابلتوجهی با دستگاههای ونتیلاتور بیمارستانی دارد که قیمتی بین ۲۵ تا ۵۰ هزار دلار دارند و مجوز خرید آنها تنها در اختیار مراکز درمانی است. برای مثال کمک یک و نیم میلیاردی اداره بنادر و دریانوردی استان گیلان به بیمارستان انزلی، تنها شامل ۵ دستگاه ونتیلاتور شده است.
دانشگاههای تهران و آزاد مشهد و پارک علم و فناوری مازندران و کرمان در حالی از اختراع ونتیلاتور خبر میدهند و دولت نیز در شرایطی از آمادگی صادرات دستگاه تنفس مصنوعی میگوید که نماینده تامالاختیار وزارت بهداشت و درمان در ستاد مدیریت کرونا گیلان خبر از کمبود هزار میلیارد تومان در حوزه درمانی این استان در یکم اردیبهشتماه خبر داده بود. در همین بحبوحه در چهارم اردیبهشت خبرگزاری ساعد از کشف انباری خبر داد که ۱۱۵۰دستگاه تنفس مصنوعی در آن احتکار شده بود. همچنین به گزارش ایراناینترنشنال، در دوران اوج بیماری در ایران، بسیاری از مراکز درمانی استان سیستان و بلوچستان، فاقد تجهیزات محافظتی برای کادر درمان بودهاند.
شرکتهای بزرگی در سرتاسر جهان سالها است که به تولید دستگاههای تجهیزات پزشکی مشغول هستند. شرکتهایی مانند همیلتون مدیکال، فیلیپس و مدترونیک ازجمله این شرکتها به شمار میروند. با این حال و با توجه به بحران موجود ناشی از بیماری کووید ۱۹، کشورهای پیشرفته نیز دچار کمبود دستگاههای تنفس مصنوعی شدهاند. بهعنوانمثال تنها کشور انگلستان حدود یک ماه پیش در ۲۷ مارس اعلام کرده بود، دستکم به بیست هزار دستگاه تنفس مصنوعی نیاز دارد. همچنین در ۲۶ ماه مارس سال جاری نیز نیویورکتایمز خبر داده بود که ممکن است نیویورک بهتنهایی با کمبود ۱۸۰۰۰ دستگاه تنفس مصنوعی روبهرو باشد. کشورهای درگیر در این بحران با بیان واقعیت در پی راهکارهایی برای جبران کمبودهای تجهیزات پزشکی خود هستند، از این رو است که بهعنوان نمونه در کشور آمریکا شرکتهای خصوصی ازجمله شرکتهای خودروسازی فورد، تسلا و شرکت جنرال موتور به کمک شرکتهای تولید تجهیزات پزشکی آمدهاند تا کمبود دستگاههای تنفسی را جبران کنند. نکته قابل تامل در صورت درستی ادعای پژوهشگران ایرانی برای ساخت دستگاه تنفس مصنوعی این است که چگونه طرحی که با الگوبرداری از مدل خارجی آن ساخته شده است، میتواند قابلیت صادرات داشته باشد؟ همچنین تاکنون با افزایش آمار مبتلایان در ایران گزارشی مبنی بر استفاده از این دستگاهها در مراکز درمانی داخل کشور گزارش نشده است.