بازار داغ مغلطه در پی درگذشت شجریان
پس از درگذشت استاد موسیقی و آواز ایران بازار مغالطه در بین رسانههای حامی جمهوری اسلامی داغ شد. محمدرضا شجریان روز ۱۷ مهرماه پس از سالها تحمل بیماری در سن ۸۰ سالگی درگذشت. شجریان که از سن پنج سالگی آواز را آغاز کرده بود و موفق به دریافت چندین جایزه بینالمللی از جمله جایزه پیکاسو از یونسکو شده بود، به عنوان یکی از ۵۰ خواننده برتر جهان شناخته میشد. پس از اعتراضات سراسری سال ۸۸، که با مردم معترض به نتیجه انتخابات ریاستجمهوری همراه شد، سیاست بر کار و زندگی حرفهای او سایه افکند.
کارشناسان راستیآزمایی «ما شهروندان دیجیتال» در این گزارش تعدادی از مغالطههای استفادهشده رسانههای حامی جمهوری اسلامی را پس از درگذشت این خواننده بنام بررسی کردهاند.
محمدرضا شجریان در جریان اعتراضات سراسری مردم به نتایج انتخابات سال ۸۸ و در واکنش به سرکوب معترضان ازسوی حکومت، صدای اعتراضش را بلند کرد و با انتشار آهنگ «زبان آتش» به خشونت وقت واکنش نشاد داد. او سپس در اعتراض، طی نامهای از صداوسیما خواست تا «ایران ای سرای امید» را پخش نکند. یکی از دلایل نگارش این نامه این بود که صداوسیما آهنگ یادشده را با تصاویر و حال و هوای اعتراضات آن روزها پخش میکرد.
محمدرضا شجریان پس از حمایتش از مردم در سال ۸۸ ممنوع از تصویر و صدا شد و حتی آهنگ «ربنا»ی او، دیگر از صدا و سیما پخش نشد. اما امروز رسانههای حامی جمهوری اسلامی در تلاشند تا ممنوعیت تصویری و صدایی شجریان را زیر سوال برند و القا کنند که او از سوی حکومت ممانعتی برای آواز نداشت و این یک اتفاق خودخواسته بوده است. کانال تلگرام«بیسیمچی مدیا» پس از درگذشت شجریان نوشت: «قسم حضرت عباسیتون رو باور کنیم یا دم خروس رو؟ در سال۸۸ خود شجریان شخصا به صداوسیما نامه نوشت که صدای منو دیگه در این رسانه پخش نکنید. حالا یه عده تفاله از اغتشاش ۸۸ رفتن جلو بیمارستان جم “ننگ ما ننگ” ما راه انداختن! ننگ به خودتون و دروغگوییتون!»
کانال تلگرام«سپاه سایبری پاسداران» نیز در مطلبی مشابه نوشت: «علت پخشنشدن صدای مرحوم شجریان از صداوسیما چه بود؟! محمدرضا شجریان خردادماه ۸۸ در نامهای ، صداوسیما را از پخش آثارش منع کرد؛ “ای ایران ای سرای امید”، هیچ ارتباطی با شرایط کنونی ندارد!»
کارشناسان راستیآزمایی «ما شهروندان دیجیتال» مطلب منتشرشده در بیسیمچی مدیا و سپاه سایبری پاسداران را مغلطه «کنه و وجه» یافتند. این کانالها بدون توجه به دلایل اعتراض شجریان در جلوگیری از پخش سرود «ای ایران ای سرای امید» و بیتوجهی به حکم ممنوعیت تصویر شجریان دست به مغلطه زدند و تنها به نامه او و خواستهاش توجه میکنند. «مغالطه کنه و وجه» این است که صفتی یا وجه (هرچند مهم) را به جای ذات (کنه) نشانده شود طوری که صفات دیگر را تحتالشعاع قرار دهد.
در اقدامی دیگر، خبرگزاری «تسنیم» مطلبی با عنوان «شجریان لج کرد و در مصاحبه با BBC تند رفت/بعد از ۸۸، خیلیها بدون فکر طرفدارش شدند / او در موسیقی کمنظیر است» را که سال ۹۵ منتشر کرده بود، دوباره روز ۱۸ مهر ماه در حساب تلگرام خود منتشر کرد. در این مطلب، تسنیم که از داریوش پیرنیاکان، نوازنده ایرانی، که او را همراه قدیمی شجریان معرفی میکند میپرسد: «فکر میکنید مهمترین علتی که بعد از آن سال شجریان اجازه کار در ایران را نداشت، چه بود؟ که در پاسخ پیرنیاکان نیز با اشاره به اینکه: «آقای شجریان گفت “چرا به مردم میگویید خسوخاشاک، اگر اینچنین است من هم صدای این خس و خاشاکم”». پیرنیاکان همچنین در ادامه گفت: «شجریان در آن زمان برای آرامکردن مردم گفت: “تفنگت را زمین بگذار”؛ زمانی که مردم در آن جریان ۸۸ با هم در افتاده بودند ایشان پیامش این بود که جنگ و دعوا لازم نیست. همان مصاحبه باعث شد که دیگر اجازه کار در ایران به شجریان داده نشود و شجریان هم روی دنده لج افتاد و چند مصاحبه خارج از ایران داشت و مسئله پیچیده شد. همیشه افراط، تفریط میآورد. وقتی شما جلوی کسی را میگیرید که اینقدر برای هنر ایران زحمت کشیده، مشکل ایجاد میشود.»
البته این گفتهها مشابه متن مستند جنجالی «شجریان؛ از سپیده تا فریاد» است که سال ۹۸ از صداوسیما پخش شد. پخش آن مستند با عتاب شهروندان دیجیتال روبهرو شد و بازتاب منفی گستردهای داشت. این رسانه گفتههای داریوش پیرنیاکان را در چندین سال گذشته بازنشر کرد اما اشارهای به صحبتهای گلایهآمیز او در روز خاکسپاری شجریان در توس نکرد. این استاد تارنواز موسیقی ایران در بخشی از سخنرانی روز ۲۹ مهر همزمان با خاکسپاری استاد شجریان چنین گفت: « گلایهام این است زمانی که در کشورهای بزرگ زمانی خوانندهای به این عظمت از دنیا میرود عزای عمومی اعلام میکنند، چرا برای برای فوت شجریان عزای عمومی اعلام نکردند؟ باید برای شجریان عزای عمومی اعلام میشد، چرا که شجریان متعلق به تمام مردم ایران و دنیاست؛ پس امیدوارم در سالگرد شجریان این اتفاق رخ دهد و آن روز عزای عمومی اعلام شود.»
در سالهای اخیر نیز رسانههای حامی جمهوری اسلامی تلاش کردهاند تا نظرات و گفتههای شجریان را به یک واکنش عصبی تقلیل دهند؛ روایتی که تلاش دارد بگوید شجریان معتقد به نظام حاکم و مدافع جمهوری اسلامی بوده و تغییر نظرش تنها یک واکنش بود و نه نفی جمهوری اسلامی. این مغلطه «پهلوان پنبه» است که در آن طرف تلاش میکند حرفتان را بیش از حد ساده کند یا محتوای آن را به کلی تغییر دهد.
این رسانهها در حالی ادعا میکنند که ممنوعیت از کار برای محمدرضا شجریان در ایران خودخواسته بوده که در سال ۹۳، حسین نوشآبادی، سخنگوی وقت وزارت ارشاد، شرط بازگشت محمدرضا شجریان به صحنه را عذرخواهی او اعلام کرده است. این نشان از خشمی بود که نظام جمهوری اسلامی به تصمیم شجریان به اعتراض به طرز برخورد با مردم در جریان اعتراضات سال ۸۸ داشت. به نوشته روزنامه همشهری، نوشآبادی كمتر از چند ساعت بعد «اشتباه» خود را تصحیح كرد و گفت: «ضرورتی برای عذرخواهی شجریان احساس نمیكنیم.»
در اقدامی دیگر، علی اکبر رائفیپور، موسس موسسه مصاف که دست طولایی در انتشار دیساینفورمیشن دارد، ۱۸ مهر در ویدیویی گفت: «چی شد که “من و تو” به استاد شجریان حمله کرد؟ دقیقا بعد از مصاحبه با روزنامه ایران و صحبت از هنر در اسلام!»
رسانههای حامی جمهوری اسلامی از اینکه شجریان در یکی از مصاحبههای خارج از کشورش گفته بود: «قرنهاست با موسیقی مخالفت میکنند» به عنوان اسلامستیزی او استفاده میکردند. شجریان در خرداد ۹۵ در گفتوگو با روزنامه ایران در این رابطه گفت: «همیشه موسیقی ما مورد حمله با ایراد یک طبقه از افراد مذهبی قرار گرفته. البته بخشی از موسیقی منحرف میتواند اینطور باشد. اما ذات موسیقی منحرف نیست. من خودم اساساً با موسیقی منحرف مخالفم. موسیقی یک علم و یک هنر است. در همه دنیا، دانشگاه و کنسرواتوار دارند و ما هم دانشگاه موسیقی داریم. پس این یک علم است و لهو و لعب و هوا و هوس نیست. باید به موسیقی از جنبه علمبودن و نیاز روان جامعه نگاه شود نه اینکه تر و خشک را با هم بسوزاند.
بعضی مخالفان یک اقلیت قشری هستند که نمیدانند با چه چیزی مخالفند و همینها کار ما را مشکل میکند…به این مسئله باید توجه کنند که موسیقی در ذات که نمیتواند حرام باشد. کجای اسلام گفته موسیقی حرام است؟»
کارشناسان «ما شهروندان دیجیتال» این ادعا را مصداق انتشار دیساینفورمیشن یافتند چراکه باوجود ادعای رائفیپور «توهینهای» (۱ و ۲) شبکه من و تو سال گذشته و چندین ماه پیش بودند و نه در پاسخ به مصاحبه شجریان در سال ۹۵. از سوی دیگر این سخنان توسط مهمانان برنامه ببین تی وی مطرح شد که از مردم عادی در اقصینقاط دنیا تهیه میشود و بازتاب دهندهنظرات شبکه نیست. پس نه تنها ارتباطی بین این دو مورد وجود ندارد بلکه شبکه «من و تو» به محمدرضا شجریان توهین نکرده است.
در اقدامی دیگر، کانال «افسران جوان جنگ» نرم نوشت: «امیدواریم خانواده ایشون جلوی این سواستفادهها رو بگیرن، وگرنه بازهم مثل سالها پیش خاطره بدی از ایشون در ذهن مردم ایران ثبت میشه.»
کارشناسان «ما شهروندان دیجیتال» این ادعا را نیز مغلطه «تعمیم ناروا» و خلاف واقع میداند. به ادعای چه کسی خاطره بدی از شجریان در ذهن مردم ثبت شده است؟ شهروندان شهر اینترنت نسبت به خبر درگذشت محمدرضا شجریان واکنش گستردهای نشان دادند و به اشکال گوناگون هشتگهایی راه انداختند که بسیاری به جدول ترند روزانه راه یافتهاند.
در یکی از مطالب کمپین «ما شهروندان دیجیتال» آمده است که: پس از درگذشت محمدرضا شجریان، موسیقیدان و خواننده سرشناس ایرانی، شهروندان دیجیتال در توییتر از او نوشتند. در این توییتها از هشتگهای متعددی هم استفاده کردند. هشتگهای #شجریان #محمدرضا_شجریان #محمدرضاشجریان #استاد_شجریان #محمد_رضا_شجریان #شجریان_درگذشت #شجریان_زنده_است و #شجریان_در_قلب_ماست
همچنین چون در کلمه «شجریان» حرف «ی» وجود دارد و برخی شهروندان دیجیتال از کیبورد عربی استفاده کردهاند که در آمار توییتر جداگانه برای کیبورد عربی محاسبه شده است.
کل این هشتگها تا روز ۱۹ مهر ۹۹ ساعت ۵عصر، بیش از ۴۹۷ میلیون بار دیده شدهاند و در بیش از ۲۰۲ هزار توییت و ریتوییت مورد استفاده قرار گرفتهاند.
شهروندان ایرانی همچنین علیرغم ممنوعیتهای بسیار و در ایام شیوع ویروس کرونا در مراسم خاکسپاری محمدرضا شجریان حضور پرشوری داشتند. اگرچه عبدالرضا داوری، مشاور رسانهای احمدی نژاد، در حساب توییتر خود نوشت:
«۱- برای تشییع شجریان در بهشت زهرا، ۲۵۰ تا ۳۰۰ نفر حاضر شدند. ۲- گورستان بهشت زهرا در بین مناطق، ۱۵، ۱۶، ۱۹ و ۲۰ تهران با بیش از دو میلیون نفر جمعیت قرار دارد. ۳- عدم حضور جمعیت در بهشت زهرا چه ناشی از قدرت پلیس باشد چه عدم استقبال تودهها، حتما نشانه سقوط اجتماعی جنبش سبز است.»
جعلیبودن این ادعا نیز توسط تصاویر منتشرشده در خبرگزاری رسمی جمهوری اسلامی از مراسم خاکسپاری محمدرضا شجریان اثبات شده است و حضور پرجمعیت مردم را نشان میدهد. شهروندان شهر اینترنت نیز به این ادعای داوری واکنش نشان دادند.
بدین ترتیب، کارشناسان راستیآزمایی «ما شهروندان دیجیتال» ادعای حضور کم مردم در مراسم خاکسپاری محمدرضا شجریان را جعل و دیساینفورمیشن یافتند.