«برنج پلاستیکی»؛ شایعه یا واقعیت؟
آیا اطلاعات منتشرشده در وبسایتهای داخلی و شبکههای اجتماعی مبنی بر اینکه یک نوع برنج چینی تولید شده از پلاستیک در بازارهای ایران هم موجود است، صحت دارد؟ هر از چند گاه موضوع وجود «برنج پلاستیکی چینی» در بازار و راههای شناسایی چنین محصول غذایی در برخی وبسایتها و شبکههای اجتماعی فارسی و غیرفارسی زبان منتشر میشود. در این گزارش، صحتوسقم چنین ادعایی بررسی شده است.
یک بررسی کلی در شبکههای اجتماعی فارسیزبان نشان میدهد، برنج مصنوعی تولیدشده از پلاستیک دغدغه تعدادی از شهروندان است. بهعنوانمثال سایت «تابناک» با تیتر «چگونگی شناسایی برنج تقلبی حاوی پلاستیک» در گزارشی آورده است: «تولیدکنندگان چینی در حقیقت برنج مصنوعی تولیدشده از پلاستیک و نشاسته سیبزمینی را به فروش میرسانند که در نهایت رایحه برنج به آن افزوده شده است. پس از بررسیهای فراوان مشخص شده است که برنج مصنوعی چینی حاوی میزان پلاستیکی برابر با یک یک کیسه پلاستیکی کوچک است.»
و یا در توییتر این کاربر، برنج پلاستیکی را در فهرست مواد غذایی آلودهای که ایرانیان مصرف میکنند، آورده است:
و یا این شهروند دیجیتال، برنج پلاستیکی را در لیست سایر مواد غذایی آلوده، بهعنوان نمونهای از مشکلات مدیریتی مقامات ایرانی فهرست کرده است.
همچنین کاربران دیگری هم خطر برنج پلاستیکی را از لحاظ کشنده و مرگبار بودن با ویروس کرونا مقایسه کردهاند:
درعینحال ویدیوهای زیادی در شبکههای اجتماعی وجود دارد که به کاربران درباره وجود چنین برنجهایی هشدار میدهد. بهعنوانمثال این گزارش صداوسیما که در وبسایت «آپارات» هم موجود است از وجود برنج پلاستیکی چینی در بازارهای جاکارتا واقع در اندونزی خبر میدهد یا این ویدیو که روش تولید برنج از پلاستیک را نشان میدهد یا این یکی که روشهای تشخیص برنج پلاستیکی را آموزش میدهد.
واقعیت برنج پلاستیکی چیست؟
یک جستجوی ساده در موتورهای جستوجوی اینترنتی نشان میدهد، خبر وجود یک نوع برنج پلاستیکی چینی در بازار در چند سال گذشته و از سال ۲۰۱۱ میلادی یا ۱۳۹۰ شمسی مدام در وبسایتهای خبری مطرح بوده است. حتی ادبیات خبری و نقلقولها نیز شبیه به هم هستند، طوری که کلمه «یک» بهطور اشتباه در بیشتر منابع دو بار بهکار رفته است که نشان از کپی کردن تمام سراچههای خبری از روی یکدیگر دارد. بهطور مثال میتوان به خبر منتشرشده در همین زمینه از سوی سایت «عصر ایران» در سال ۱۳۹۵ اشاره کرد که آورده است: «به نقل از «هلث» تولیدکنندگان چینی در حقیقت برنج مصنوعی تولیدشده از پلاستیک و نشاسته سیبزمینی را به فروش میرسانند که در نهایت رایحه برنج به آن افزوده شده است. پس از بررسیهای فراوان مشخص شده است که برنج مصنوعی چینی حاوی میزان پلاستیکی برابر با یکیک کیسه پلاستیکی کوچک است.» لازم به ذکر است که هیچ مطلبی با این مضمون در منبع مورد استناد این گزارش وجود ندارد و تنها به وبسایت اصلی لینک داده شده است.
پس از جستوجو میتوان گفت که قدیمیترین خبر فارسی در این زمینه در سال ۲۰۱۱ در یک گزارش خبری از سوی «دنیای اقتصاد» منتشر شده است. در واقع بررسیها نشان میدهد بیشتر مطالب و محتواهای مرتبط با برنجهای پلاستیکی چینی در فضای مجازی فارسیزبان از یک گزارش غیرموثق در سال ۲۰۱۱ نشات گرفته است. این گزارش برای اولین بار در سایت «weeklyhk.com» آمده است. در آن گزارش با تیتر «برنج مصنوعی چینی حاوی میزان پلاستیکی برابر با یک کیسه پلاستیکی کوچک است»، خبر از توزیع برنج پلاستیکی در چین میدهد و آورده است: «برنج تولیدشده با مخلوط کردن سیبزمینی، سیبزمینی شیرین و پلاستیک ساخته شده است.» همانطور که مشاهده کردید این خبر بدون ارائه هیچگونه سند و منبع معتبری بارها در فضای آنلاین از جمله در فضای مجازی فارسیزبان در سالهای بعد منتشر شده است.
در خبری دیگر «بیبیسی جهانی» نیز در ۲۱ دسامبر ۲۰۱۶ به نقل از مسئول گمرگ نیجریه در یک گزارش خبری از کشف ۲.۵ تن برنج پلاستیکی در این کشور داد. خبری که اگرچه در تیتر از کشف قطعی برنج پلاستیکی خبر میدهد ولی در متن این قطعیت وجود ندارد. در متن آورده شده است: «آنها نمونهای را به آزمایشگاهها فرستادهاند تا دقیقاً متوجه شوند که «برنج» از چه چیزی تهیه شده است.» این خبر در تاریخ ۲۴ دسامبر ۲۰۱۶ توسط سخنگوی وزارت بهداشت نیجریه تکذیب و تاکید شد که مشخصات برنجها طبیعی بوده است. همچنین بعدها نیز مشخص شد که فرم برنجها به دلایل باکتریایی تغییر کرده است و پلاستیکی نبوده است. در بیشتر این محتواهای غیرموثق عنوان میشود که خوردن این برنج برابر با خوردن یک کیف پلاستیکی است و اینکه انگیزه تولید این نوع برنج منافع اقتصادی است. در واقع ادعای وجود برنج پلاستیکی با توجه به نکات زیر رد میشود:
– تاکنون هیچ منبع معتبری وجود ندارد که با اطمینان و بهصورت موثق و تأییدشده بتواند از وجود پلاستیک در برنج خبر دهد.
– تاکنون هیچ کشور و مرجع رسمی در جهان از کشف کارگاه یا کارخانهای که برنج پلاستیکی تولید کند یا وجود محموله یا انباری از برنج پلاستیکی خبر نداده است.
– کارشناسان برنج معتقدند هزینه تولید برنج پلاستیکی بهمراتب از برنج واقعی بیشتر است.
– پنج کشور عمده تولیدکننده برنج دنیا شامل چین، هند، اندونزی، بنگلادش و تایلند به ترتیب سالانه ۱۴۸.۵ هزار میلیون تن، ۱۱۶ هزار میلیون تن، ۳۶.۷ هزار میلیون تن، ۳۴.۹۱ هزار میلیون تن و ۲۰.۳۴ هزار میلیون تن برنج تولید میکنند که برای صادرات آن به دنبال بازار مصرف میگردند، در نتیجه کمبودی از لحاظ عرضه این کالا وجود ندارد.
– مقامات کشورهای مختلف در دورانی که شایعه برنج پلاستیکی چینی در کشورهایشان اوج گرفته بود به تکذیب این ادعا پرداختهاند. بهعنوانمثال در سال ۲۰۱۵ در اندونزی در پی بالا گرفتن این موضوع مطرح شد که هیچ مدرک و شاهدی وجود ندارد که چنین برنجی وجود داشته و به بازارهای جاکارتا راه پیدا کرده باشد.
بررسیهای تیم راستیآزمایی کمپین «ما شهروندان دیجیتال» نشان میدهد که انتشار مطالب مربوط به برنجهای پلاستیکی در شبکههای اجتماعی و وبسایتهای فارسیزبان در ادامه یک شایعه جهانی و گسترده اتفاق افتاده است. قابل ذکر است که بهصورت تاریخی اخبار نادرست درباره غذاهای چینی تقریبا از قرن نوزدهم میلادی بهویژه در کشورهای غربی وجود داشته است که دلیل آن را میتوان در استفاده چین از خوراکیهای غیرمعمول و مخالف با معیارهای فرهنگی دیگر کشورها از یکسو و آوازه پایین بودن کیفیت کالاهای چینی از دیگر سو دانست. بر این اساس عجیب نیست که در دوران شیوع کرونا دوباره از وجود برنجهای پلاستیکی چینی مطالبی اینسو و آنسو بخوانیم.